Logo
چاپ کردن این صفحه

تمام سهم خرمشهر از سینمای ایران / کوچک زیباست!

تمام سهم خرمشهر از سینمای ایران / کوچک زیباست!
بررسی آثار ساخته‌شده با موضوع «خرمشهر» نشان می‌دهد جز چند کار معدود سینما نتوانسته حق مطلب را ادا کند

گروه فرهنگی خبرگزاری دانشجو، روزی که خرمشهر آزاد شد، عکاسی وارد مسجد جامع آن شد و از فضای داخلی اش عکسی گرفت با عنوان لبخند کاشی های مسجد جامع خرمشهر و حسین فخری بر سر مزار محمد جهان آرا نوحه ممد نبودی را خواند.
از پایکوبی تا صلوات، از زمین بوسی تا اشک شوق، سراسر ایران غرق در شادی شد. این حتی ذره ای مبالغه نیست که گفته شود در تاریخ ایران، هیچ روزی به اندازه سوم خرداد سال ۱۳۶۱ تمام مردم شاد نبوده اند. سوم خرداد ۶۱ مظهر تمام عیاری از تحقق یک امر محال از رهگذر مقاومتی آرمان گرایانه بود. همه علامت ها چیزی برخلاف آنچه اتفاق افتاد را نشان می دادند، اما مردم ایران بی اینکه تضمینی درباره نتیجه عملکردشان وجود داشته باشد، در این راه ایثار کردند. وقتی که خرمشهر فتح شد، غرور سرکوب شده میلیون ها ایرانی که سال ها بود هر بار قطعه ای از خاک میهن شان کم می شد و حالا یک همسایه متجاوز می خواست انقلابی را که با شعار استقلال پدید آمده بود در کام بکشد، این بار نشکست.
خرمشهر آزاد شد، اما به هیچ وجه آنچنان که شایسته بود درباره اشغال و بازپس گیری اش در سینمای ایران حرفی زده نشد. این مقایسه که درباره اتفاقی نظیر این (آزادسازی خرمشهر) در سایر نقاط دنیا چند فیلم ساخته شده یا مسائل دیگری از این دست، تابه حال بار ها مطرح شده اند، اما بی اثر بودن این دغدغه ها کار را کم کم به آنجا می رساند که جامعه ایران با نسلی جدید و ناآگاه نسبت به ماجرا های خرمشهر روبه رو می شود، نسلی که نه تن ها در آن روزگار هنوز به دنیا نیامده بود و از آن شادی بزرگ هیچ خاطره ای ندارد، بلکه حتی نمی داند این روز چرا و چقدر بزرگ است. ماجرای فتح خرمشهر، صرفاً ماجرای یک پیروزی نظامی در جنوب غربی ایران نیست. فتح خرمشهر، فتح قله ای معرفتی توسط میلیون ها نفر انسان بود. فتح خرمشهر، یک رستگاری جمعی بود که نیازمند نگاهی ترحم آمیز برای زنده نگه داشته شدن نامش توسط جامعه نیست، بلکه اگر جامعه ای یاد آن را زنده نگه نداشته بود، باید به حال آن جامعه و وضعیت روحی اش افسوس خورد. بالطبع سینمایی که خرمشهر را از یاد برده باشد، یا کم به آن پرداخته است، نمی تواند علی القاعده سینمایی خالی از یأس و بی آرمانی نباشد.

بلمی به سوی ساحل
مرحوم رسول ملاقلی پور یکی از نام های ماندگار سینمای ایران است. او آغازگر ساخت فیلم درباره خرمشهربود. فیلم بلمی به سوی ساحل اولین فیلم تاریخ سینمای ایران با موضوع خرمشهر است که به کارگردانی ملاقلی پور تولید شد. این فیلم در سال ۱۳۶۴ و در شرایطی ساخته شد که جنگ تحمیلی هنوز ادامه داشت. به همین دلیل بااینکه دومین تجربه کارگردانی سازنده اش بود، اما فضا و موقعیت های فیلم بسیار طبیعی از آب درآمده اند. بلمی به سوی ساحل نه تن ها از نظر ساختاری و دراماتیک واجد ویژگی های قابل توجهی است - چون خالصانه و مؤمنانه خلق شده- بلکه به بازنمایی یکی از زوایای مهم اشغال خرمشهر نیز می پردازد. نقطه ایجاد درام و مهم ترین عامل درگرفتن بحران در این فیلم، کارشکنی دولت وقت به ریاست بنی صدر، در ارسال تجهیزات دفاعی برای مدافعان خرمشهر است. فیلم، داستان یکی از گردان های سپاه است که از تهران راهی خرمشهر می شوند تا به مقاومت این شهر کمک کنند. از آنجا که جاده های منتهی به خرمشهر به تصرف بعثی ها درآمده، این گردان مجبور می شود از بندر ماهشهر به وسیله یک بالگرد خود را به آن شهر برساند، اما دولت از این کمک جلوگیری می کند و در نتیجه آن ها به وسیله یک بلم تلاش می کنند خود را به صف مدافعان برسانند. این واقعیت تلخ که بنی صدر از ارسال جنگ افزار به جبهه های دفاع از کشور خودداری می کرد، تا به حال در هیچ فیلم دیگری بازگو نشده و بلمی به سوی ساحل تنها فیلمی است که این افتخار را به نام رسول ملاقلی پور ثبت کرده است.
از دیگر جلوه های این فیلم، یادبود شهید محمد جهان آرا است که نقش مهمی در آزادسازی خرمشهر داشت. دیگر شاخصه ارزشمند بلمی به سوی ساحل این است که اولین فیلمی است که به طور مستقیم به رشادت های رزمندگان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی پرداخته و بر مبنای شخصیت این سربازان، قهرمان سازی کرده است.

حریم مهرورزی
دومین فیلمی که در ارتباط با موضوع خرمشهر در سینمای کشورمان تولید شده، حریم مهرورزی نام دارد. این فیلم به کارگردانی ناصر غلامرضایی در سال ۱۳۶۵ ساخته شد. مضمون این فیلم پیرامون تبعات اجتماعی اشغال خرمشهر شکل گرفته و در آن به زندگی بازماندگان و کوچ کنندگان این شهر به سایر نقاط کشور پرداخته می شود؛ زن جوانی از اهالی خرمشهر، همسرش را از دست می دهد. او به همراه فرزند و مادر سالخورده اش به تهران مهاجرت می کند و در یکی از اقامتگاه های جنگ زدگان زندگی خود را می گذراند. زن برای تأمین زندگی خود و بازماندگان خانواده اش به کار مشغول می شود. وی در این میان با یک راننده تاکسی آشنا می شود که پس از مرگ مادرش با هم ازدواج می کنند. آن ها در خرمشهر و سالگرد آزادسازی این شهر مراسم ازدواج خود را برگزار می کنند.
کیمیا و سرزمین خورشید
سهم عمده ای از به تصویر کشیده شدن وقایع خرمشهر در سینمای ایران، برعهده احمدرضا درویش بوده است. او سه فیلم با نام های کیمیا ، سرزمین خورشید و دوئل براساس این موضوع ساخته است.
کیمیا در قالب یک ملودرام اجتماعی، به زندگی آدم های خرمشهر می پردازد. کیمیا که در سال ۱۳۷۳ ساخته شد، روایتگر داستانی از روز های اشغال خرمشهر است. مرد جوانی به نام رضا در تلاش است تا همسر باردار خود را به بیمارستان برساند تا فارغ شود. در ادامه به اسارت دشمن درمی آید و در ضمن، همسرش نیز در حین زایمان از دنیا می رود. رضا پس از ۱۰ سال از اسارت برمی گردد و متوجه می شود که فرزندش توسط یکی از پزشک های بیمارستانی که همسرش در آن بود نگهد اری می شود و به دنبال او به شهر مشهد می رود، اما اگر بخواهد بچه را پس بگیرد، هم زندگی خانواده ای از هم می پاشد و هم آینده درخشان دخترش را از او می گیرد. به همین دلیل از این خواسته خود صرف نظر می کند.
فیلم کیمیا دارای دو بخش جنگی و شهری است. صحنه های حمله متجاوزان به خرمشهر و تلاش مردم آن شهر برای نجات خود، نزدیک به واقع و مستندگونه ترسیم شده اند.
فیلم سرزمین خورشید دو سال پس از کیمیا با موضوع و حال و هوایی مشابه، توسط احمدرضا درویش ساخته شد؛ فیلمی که با وجود برخورداری از شاخصه های سینمایی و محتوایی والا، اما نوعی تکرار کیمیا بود. گویی بخش اول آن فیلم در این اثر بازتولید شده است. نه تن ها موضوع، بلکه بسیاری از مفاهیم، مضامین و عناصر سرزمین خورشید تکرار کیمیا هستند؛ نوزادی که نوید استمرار زندگی را می دهد، بیمارستانی که دچار بحران می شود، هیجان و پریشانی بومیان خرمشهر از هجوم دشمن، شهر جنگ زده و ویرانی یک به یک خانه ها بر سر مردم، زنانی که در شرایط جنگی به یاری رزمندگان می آیند، پزشک ها و امدادگرانی که نقش پررنگی را در نجات مردم بازی می کنند، نوزادی که به واسطه از خودگذشتگی یک زن از مرگ رهایی می یابد و حتی بازیگر نقش اصلی فیلم (زنده یاد خسرو شکیبایی که در این فیلم هم مانند کیمیا زیبا و ماندگار بازی کرده است).
دوئل
اما سومین فیلم درویش با موضوع خرمشهر در حال و هوایی کاملاً متفاوت و تا حدودی متضاد با دو فیلم قبلی این فیلم ساز در این زمینه به منصه ظهور رسید. این فیلم در سال ۱۳۸۱ و در شرایطی ساخته شد که در آن زمان به پر خرج ترین و عظیم ترین پروژه سینمایی تاریخ ایران لقب گرفت.
برخلاف دو فیلم قبلی که انسان محور هستند، در دوئل روح تکنیک و ابزارآلات جنگی غلبه دارد. به همین دلیل با اینکه دوئل از لحاظ سخت افزاری و جلوه های ویژه یک فیلم جنگی تمام عیار محسوب می شود، اما در زمینه بازنمایی مقاومت و هویت دفاع مقدس، دچار نقصان است. چراکه در این فیلم بیشتر نقد خوی و خصلت هایی که منجر به جنگ افروزی می شوند، ترسیم شده تا آنچه منجر به ایستادگی ملت ایران در برابر هجوم ناجوانمردانه دشمن خارجی می شود. دوئل قدرت هیچ گونه پاسخ دادنی به پرسش های نسل جدید درباره مسائل و وقایع هشت سال دفاع مقدس، از جمله خرمشهر ندارد؛ به همین دلیل باید آن را یک فیلم برای نمایش قدرت سینمای ایران در اجرای جلوه های ویژه جنگی بدانیم و بس!
روز سوم
یکی از فیلم های قابل توجه با موضوع خرمشهر، روز سوم به کارگردانی محمدحسین لطیفی است؛ فیلمی که توانسته بخشی از ایثارگری ها و رنج های مردم آن شهر در دفاع از خود و همچنین رذالت بعثی ها را نمایش دهد.
همان طور که در تیتراژ فیلم نیز اعلام می شود، این فیلم براساس یک اتفاق واقعی ساخته شده است؛ در گیر و دار اشغال خرمشهر خواهر و برادری هنوز در دل شهر و در منزل خود هستند. آن ها در آخرین لحظات قصد گریز از مهلکه دارند، اما، چون پای دختر شکسته، نمی توانند به سرعت راه بروند و در نتیجه اسارت شان حتمی است. به همین دلیل برادر تدبیر می کند تا خواهرش را درون حیاط خانه شان دفن کند و درموقع مناسبی به همراه نیروی کافی، برای رهایی او اقدام شود.
با نگارش هوشمندانه فیلم نامه و اجرایی درست، این واقعیات، کارکردی نمادگرایانه در راستای شناخت هویت و چرایی دفاع مقدس یافته اند. در واقع مخاطب جوان یا ناآگاه درباره جنگ هشت ساله، با دیدن روز سوم می تواند به پاسخ برخی از پرسش هایش برسد. وقتی دختر به عنوان ناموس و نمادی از مام وطن گرفتار بیگانگان حریص و متجاوز است، دیگر هیچ بهانه ای برای کوتاهی در مبارزه و مقاتله با دشمن نمی ماند.
کودک و فرشته
دیگر فیلمی که تمام روایت آن در متن اشغال خرمشهر می گذرد کودک و فرشته به کارگردانی مسعود نقاش زاده است؛ فیلمی که توانسته تصویری متفاوت و تازه درباره سقوط این بخش از خاک کشورمان و همچنین وضعیت مردم آن ارائه دهد. ویژگی متمایز این فیلم و محور اصلی آن حضور کودکان و نوجوانان و به خصوص دختران نوجوان در مقاومت خرمشهر است. فیلم، تصویری واقعی و باورپذیر از خرمشهر جنگ زده و درحال اشغال ارائه کرده و در زمینه جلوه های ویژه نیز کم نیاورده است. شاخصه تأمل برانگیز کودک و فرشته مقاومت همه جانبه مردم این شهر با دستانی تقریباً خالی است.
عصر روز دهم
آخرین فیلمی که می توان آن را نیز به نوعی در دایره آثار مرتبط با خرمشهر قرار داد، عصر روز دهم به کارگردانی مجتبی راعی است؛ فیلمی که البته یکی از موضوعات جزئی اش خرمشهر محسوب می شود وگرنه، درمجموع نمی توان آن را اثری درباره این موضوع دانست؛ فیلم با سقوط خرمشهر در جنگ تحمیلی آغاز می شود. در این فیلم، عزای تاریخی و ابدی انسان ها برای امام حسین (ع)، تجاوز بعثیان به خاک ایران و اشغال عراق، توسط آمریکاییان و همچنین اقدامات تروریستی که در آن کشور انجام می شوند همگی در یک راستا دیده شده و تظاهر دراماتیک آن هم در این فیلم، جدایی بین آدم هاست. در ابتدای فیلم، به خاطر هجوم یک لشکر یزیدی به انسان های بی گناه، بین اعضای خانواده جدایی و فراغ به وجود آمده؛ یکی شهید و دیگری مفقود شده است. امروز هم در اثر تجاوز یک ارتش یزیدی دیگر به مردم سرزمینی به نام عراق، همین اتفاق می افتد. در پایان فیلم، باز هم این جنگ تحمیل شده از سوی جنگ طلبان است که مانع وصال آدم ها و عامل فصال دوباره اعضای یک خانواده می شود. برعکس، فرهنگ عاشورایی در این فیلم باعث گرد هم آمدن و نزدیک شدن آدم ها به یکدیگر می شود.
خاک سرخ: حکایت لیلا و جنگ
دیدن نام ابراهیم حاتمی کیا بر سر هر سریالی مخاطب را کنجکاو می کند. این را خود حاتمی کیا هم می دانست و بیشتر از همه خود او مشتاق بود که در تلویزیون اثری جنگی را به نمایش بگذارد. این سریال که در ابتدا لیلا و جنگ نام داشت، داستانش درباره یک زندانی سیاسی به نام ایرج بود که با پیروزی انقلاب آزاد می شود. او هنگام دستگیرشدنش دخترش لیلا را گم می کند و همواره در ذهنش به دنبال او بوده است. از سوی دیگر هم زمان با شروع جنگ و عروسی لیلا در تهران، او متوجه می شود که پدر و مادر واقعی اش در خرمشهر زندگی می کنند و به دنبال آن ها می رود، اما این جست و جو هم زمان با ویرانی خرمشهر و مهاجرت خانواده لیلا از خرمشهر است. این سریال به قلم مسعود بهبهانی نیا و تهیه کنندگی ایرج محمدی در سال ۷۹ ساخته شد و در دهه ۸۰ روی آنتن شبکه یک رفت. داستانی جذاب به همراه بازی بازیگران سینما از جمله پرویز پرستویی، لاله اسکندری، مهتاب کرامتی، بهناز جعفری و... و کارگردانی حاتمی کیا و نگاه خاص او به جنگ نام این سریال را در زمره سریال های مهم و با اعتبار جنگی قرار داده است.
در چشم باد: حماسه ای ماندگار
این مجموعه ۵۰ قسمتی که ساخت آن در گروه حماسه و دفاع شبکه یک، پنج سال طول کشید، یکی از افتخارات این شبکه در حوزه دفاع مقدس بود. مجموعه ای به کارگردانی و نویسندگی مسعود جعفری جوزانی که وقایع سیاسی اجتماعی سه دوره از تاریخ را در سال های ۱۳۰۰، ۱۳۲۰ و ۱۳۶۰ بررسی کرد. ادامه دار بودن انقلاب، جنگ و مقاومت در ایران از دوره میرزا کوچک خان جنگلی و مبارزه با متفقین تا جنگ هشت ساله، پیام اصلی این سریال بود. با این حال بخش سوم این سریال که مربوط به فتح خرمشهر بود و صحنه های جنگی بی نظیری را در سریال ثبت کرده، حائز اهمیت است. ضمن اینکه آوردن تصاویر مستند از عملیات بیت المقدس و آزادسازی خرمشهر هم ویژگی دیگری به این مجموعه عظیم تاریخی و سیاسی بخشید. در چشم باد قصه خانواده ایرانی را از دوره قیام میرزا کوچک جنگلی تا فتح خرمشهر با حضور جمع زیادی از بازیگران از جمله سعید نیکپور، پارسا پیروزفر، اکبر عبدی، کامبیز دیرباز، لاله اسکندری و... به تصویر کشید.
کیمیا
سریال کیمیا یکی از پرمخاطب ترین آثار تلویزیونی سال های اخیر است که در بیش از ۱۰۰ قسمت آماده و از شبکه دو سیما پخش شد. قصه کیمیا، سه فصل از زندگی یک خانواده را روایت می کرد. سیر حوادثی که در زندگی این خانواده رخ می دهد آن ها را وارد قصه خرمشهر و روز های دفاع از خاک خرمشهر می کند. در سریال کیمیا برای اولین بار، تصویری از محمد جهان آرا با بازی حامد بهداد بازسازی شد که البته با انتقاد هایی هم همراه بود.
مینو
مینو ، عنوان سریال تولیدی موسسه فرهنگی اوج است. تصویر برداری این سریال، با نام اولیه آشوب در اردیبهشت ۹۶ آغاز شد و گروه تولید، برای ضبط سریال به شهرک سینمایی غزالی، شهرک سینمایی دفاع مقدس، خرمشهر و آبادان رفتند. در این سریال تصاویر جنگ با خشونت واضح تری به نمایش درآمد به گونه ای که از قسمت ۱۰ به بعد، سریال با علامت ۱۴ + نشان داده شد. اولین قسمت سریال ۲۷ قسمتی مینو آذرماه سال ۹۷ از شبکه یک سیما پخش شد. سریال مینو شاید در بازنمایی از مقاومت خرمشهر، ضعف هایی در اجرا داشته باشد، اما در بخش هایی از روایتش توانسته بود با قصه واقعی روز های دفاع خرمشهر، مشابهت سازی کند و بار دیگر مظلومیت این شهر را به یاد مخاطب آورد.
منبع: نقد سینما

مطالب مرتبط

طراحی و توسعه 'فناوری اطلاعات سراج'